Categorie: Presentaties

Van klimaat naar zeeleven: hoe de oceaan verandert

Door: Amber Boot (UU), 2026-01-11

De oceaan is van levensbelang voor onze planeet. Ze reguleert het klimaat, levert zuurstof en is de thuisbasis van een indrukwekkende rijkdom aan leven. Maar de gezondheid van onze oceaan staat onder druk. Menselijke activiteiten zoals vervuiling, overbevissing en klimaatverandering verstoren de natuurlijke balans. In deze lezing bespreek ik hoe klimaat-verandering de oceaanstromingen verandert, en hoe dat effect heeft op alles wat in zee leeft, van microscopisch plankton tot grote vissen en walvissen.

Wat gebeurt er als warme en koude stromingen veranderen? En wat betekent dat voor de voedselketen en uiteindelijk voor ons als mens? Ik neem je mee op een reis door de dynamische wereld van de oceaan en laat zien waarom bescherming van de oceaan cruciaal is voor onze toekomst.

De LVGA (Landelijke Vereniging voor Geologische Activiteiten) afdeling Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden, Rapenburg 28, Leiden, 071 5163163.
Meer informatie over de Leidse Winterlezingen, zie de agenda: https://lvga-rijnland.nl

Aardwarmte en de geologie van Nederland

door Marten ter Borgh (EBN/UU) 2025-11-09

Diep in de aarde is het warm – op 2 kilometer diepte is het al zo’n 70 °C. Die warmte, aardwarmte, kunnen we gebruiken om huizen, kassen en kantoren te verwarmen. In Nederland wordt aardwarmte al sinds 2007 toegepast.

Er is echter één belangrijk probleem: om aardwarmte te kunnen winnen, moet je goed weten hoe de ondergrond is opgebouwd. Welke gesteentelagen zijn er aanwezig? Op welke dieptes liggen die? Hoe goed laten ze water door? En waar zitten breuken in het gesteente? In ongeveer de helft van Nederland was daar lange tijd te weinig over bekend.

Dat is aan het veranderen. In de afgelopen jaren heeft het SCAN-project veel nieuwe gegevens verzameld over de Nederlandse ondergrond. Dit gebeurt met behulp van seismisch onderzoek en diepe onderzoeksboringen (tot zo’n 2500 meter diepte).

Geoloog Marten ter Borgh, onderzoeksleider van het SCAN-project, gidst u langs bijzondere geologische etappes – van zanderige woestijnen uit het Perm tot ondiepe zeeën uit het Paleogeen. Samen verkennen we hoe deze oude afzettingen vandaag de dag een belangrijke rol kunnen spelen in de energietransitie.

De LVGA afdeling Rijnland van de Landelijke Vereniging voor Geologische Activiteiten organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden (Zaal is bekend bij de kassa), Rapenburg 28, Leiden, 071 5163163. http://www.rmo.nl/ voor aanwijzingen hoe er te komen.

De dodelijke vulkanen van het verleden

Door: Remco Bos (UU), 2025-12-07

Grootschalig vulkanisme wordt vaak in verband gebracht met meerdere massa-extincties in het geologisch verleden, waaronder die aan het eind van de Trias periode zo’n 200 miljoen jaar geleden. Het enorme scala aan verontreinigende stoffen dat afkomstig is van vulkanisme heeft verschillende gevolgen voor het milieu. Hierdoor is het verband tussen vulkanisme en het uitsterven van organismen nog onvoldoende begrepen.

Echter wordt er in sedimentaire afzettingen van verschillende massa-extincties uit het verleden een bijzonder fenomeen geobserveerd: afwijkingen in de vorm van stuifmeel.
Stuifmeel bestaat uit de voortplantingscellen van planten en worden veel gebruikt om vegetatie in kaart te brengen in het geologisch verleden. Afwijkingen in de vorm van stuifmeel kunnen een weerspiegeling zijn van verhoogde stress en mutaties in planten en hebben mogelijk bijgedragen aan de uitsterving. Verhoogde mutaties en DNA-schade in planten zou een consequentie kunnen zijn van vulkanische verontreinigingen. Dit unieke fenomeen zou ons mogelijk kunnen helpen met de vraag: wat maakt vulkanen dodelijk?

De LVGA (Landelijke Vereniging voor Geologische Activiteiten) afdeling Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden (Zaal is bekend bij de kassa), Rapenburg 28, Leiden, 071 5163163. http://www.rmo.nl/ voor aanwijzingen hoe er te komen.

Meteorieten

door: Youri Poslawsky, LVGA afdeling Rijnland

Een meteoriet is een buitenaards lichaam, dat is ingeslagen op het oppervlakte van een planeet, of maan. En we willen allemaal wel een wens doen als er weer een meteoor langs komt razen. Youri verteld in de werkgroep algemene geologie over Definities, Waarnemingen / Herkomst, Afmetingen / Energie, Kraters / Frequentie, Strooivelden / Tektieten, Samenstelling, Vondsten, Oerbombardement.

Onderaan staat de feitelijke presentatie.
In de werkgroep dragen de leden steeds geologische onderwerpen aan die zij graag willen bespreken. De werkgroep is maar klein en is zeer laagdrempelig. Geïnteresseerden worden dan ook van harte uitgenodigd om deel te nemen.

Chemische Formules

Waarom??? Voegt het wat toe???
Door Rienk Arnoldus, bij de werkgroep mineralogie van de LVGA afdeling Rijnland

Bij de beschrijving van mineralen staat altijd wel een chemische formule. Voor velen van ons is dat toch een heel verwarrende beschrijving. Bijvoorbeeld:  Ca2(Fe2+4Al)(Si7Al)O22(OH)2. Dit is de formule van Ferro-hoornblende. Globaal weten we er wel wat van, maar en precieze omschrijving lukt vaak niet. En wat zeker zo belangrijk is: wat hebben we eraan. Helpt zo’n formule ons een mineraal beter te begrijpen. Alle beschrijvingen beginnen natuurlijk met elementen uit het periodiek systeem.

Daar zijn alle losse elementen in opgenomen. Handig om te weten is dat de bouwsteentjes die chemisch op elkaar lijken onder elkaar staan. Dat kan je gebruiken om iets te voorspellen b.v. oplosbaarheid sulfaten zoals Bariet, Celestien, Gips en Bitterzout. Reden genoeg om in de werkgroep mineralogie een middag ons te buigen over chemische formules. Rienk Arnoldus heeft een presentatie over dit onderwerp voorbereid.
Die is te hieronder te vinden.

Zeespiegelverandering  in de loop van de geologische tijd

door: Tom Kleijn, Werkgroep Algemene Geologie op 30-01-2025

Op 30 januari gaf Tom Kleijn voor onze werkgroep Algemene Geologie een inleiding over de veranderende zeespiegel in de loop van de geologische tijd. Niet alleen over wat ons allemaal te wachten kan staan maar vooral wat onze aarde op dit gebied al allemaal heeft meegemaakt in haar zeer lange geschiedenis. 

Onderstaand document laat de presentatie zien. Er waren veel vragen en interessante discussies, die hoorden er bij.
Nieuwsgierig geworden? Je mag meedoen hoor! 

Het grootste Triceratops massagraf ter wereld

door: Jimmy de Rooij (Naturalis) op 12-01-2025

Bijna iedereen kent de grote gehoornde dinosaurus Triceratops. Deze enorme planteneter – die 67 miljoen jaar geleden de Noord-Amerikaanse vlaktes bewoonde – is vooral bekend geworden door films zoals ‘Jurassic Park’. Ondanks hun populariteit weten we eigenlijk vrij weinig over dit uitgestorven beest. Hoe oud konden ze worden? Hoe snel groeiden ze? Was het een kuddedier, of toch een einzelgänger? Kortom; hoe leefde Triceratops? De ontdekking van maar liefst vijf Triceratopsen bij elkaar door natuurhistorisch museum Naturalis biedt geweldige mogelijkheden voor de museale én wetenschappelijke wereld. Deze enorme collectie levert nieuwe inzichten op voor de biologie van Triceratops en zijn verwanten. Onderaan staat een pdf van de presentatie.

De LVGA (Landelijke Vereniging voor Geologische Activiteiten) afdeling Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden (Zaal is bekend bij de kassa), Rapenburg 28, Leiden, 071 5163163. http://www.rmo.nl/ voor aanwijzingen hoe er te komen.

Meer informatie over de Leidse Winterlezingen, zie de agenda: https://lvga-rijnland.nl

GEODESIE

Door Youri Poslawsky

DE ONDERSTAANDE TEKST KOMT VAN WIKIPEDIA maar Youri Poslawsky heeft een presentatie gegeven die een en ander heel duidelijk maakt en laat zien dat de geologie niet zonder kan. Hij deed dat voor de werkgroep Algemene Geologie van de Afdeling Rijnland van de Landelijke Vereniging voor Geologische Activiteiten. Zie de bijgaande presentatie.

De klassieke geodesie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bepaling van de vorm en de afmetingen van de aarde. Deze omschrijving heeft slechts betrekking op de kern van het vakgebied, dat is de meetkundige beschrijving van de aarde of delen daarvan. De naam geodesie wordt echter ook in ruimere zin gebruikt voor een beroepsgebied dat zich uitstrekt van enerzijds de geofysica tot anderzijds bijvoorbeeld de maatvoering van technische projecten en de administratie van grondeigendom.

Naast landmeetkunde behoort ook fotogrammetrie tot de disciplines van de geodesie. Een andere tak betreft de registratie van het gebruik van onroerend goed, waarbij zowel het juridische als het technische aspect aan de orde komt. Geodesie houdt zich ook bezig met zaken als het bestuderen van het aardse zwaartekrachtveld, rotatiegedrag van de aarde, het aanmeten van deformaties door platentektoniek. Met de opkomst van de ruimtevaart en de introductie van satellietnavigatie (GPS) neemt de ruimtegeodesie een steeds belangrijkere plaats in.

Modderstromen op Mars

Door: Lonneke Roelofs (MSc UU)

De geschiedenis van Mars wordt gekarakteriseerd door verschillende geologische en astronomische processen; van vulkanisme en meteoriet inslagen, tot rivieren, gletsjers en CO2 gedreven processen. Satellieten en rovers hebben ons de afgelopen decennia veel geleerd over Mars, maar veel vragen blijven onbeantwoord. Eén van die grote vragen gaat over de jaarlijkse modderstromen. Deze modderstromen lijken erg veel op Aardse modderstromen. Echter is vloeibaar water niet stabiel op het oppervlak op Mars. Dus, hoe zit dit? Tijdens deze lezing zult u mee worden genomen door de geologische geschiedenis van Mars en zullen de meest recente ontdekkingen over het Mars oppervlak worden uitgelicht. Lonneke presenteert hier haar promotie onderzoek.

De LVGA (Landelijke Vereniging voor Geologische Activiteiten) afdeling Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden, Rapenburg 28, Leiden, 071 5163163. http://www.rmo.nl/ voor aanwijzingen hoe er te komen.

Hoe ontstond de Rheingraben

door: Jeroen Visser

Tijdens de avond van de werkgroep Algemene Geologie van de LVGA afdeling Rijnland heeft Jeroen Visser ons bijgepraat over het ontstaan, en alle onzekerheden die er nog zijn, over het gebied van de Duitse Rheingraben. Een heel interessant verhaal die ook bij anderen wat vaste gedachtes weghaalde. Een van die gedachtes was dat dat gebied was uitgesleten door de Rijn. Maar…… De Rein maakte juist gebruik van het dalen van dat gebied door: spreiding en indaling.
Kijk maar naar de bijgaande presentatie.